Verslagen

Verslag intreerede Ontwerp & Politiek Wouter Vanstiphout

Verslag door Odette Breijinck

Namens Casla was Odette Breijinck op 9 juni 2010 aanwezig bij de rede waarmee Wouter Vanstiphout zijn leerstoel Design as Politics aanvaardde aan de faculteit Bouwkunde van de Technische Universiteit van Delft. ‘Ontwerp en politiek’ wordt door Vanstiphout direct veranderd in ‘ontwerp = politiek’. Deze leerstoel is ingesteld door VROM als een praktijkleerstoel ‘Wetenschappelijke toepassingen in de Ruimtelijke Ordening’. Vanstiphout zal zich binnen zijn hoogleraarschap focussen op de maatschappelijke inbedding van architectuur en stedenbouw. Daarbij heeft vooral de politiek-bestuurlijke inbedding zijn aandacht.

“Ontwerp staat niet naast de politiek, Ontwerp is Politiek”
Hebben ontwerpers en politici schuld aan armoede, maatschappelijke spanningen en stedelijk geweld? Een relevante vraag in de aanloop naar de verkiezingen. ‘Nederland is na 9 juni toe aan een nieuw ontwerp: politiek en ontwerp kunnen daarbij niet zonder elkaar’, aldus Wouter Vanstiphout in zijn intreerede als hoogleraar Design as Politics aan de Faculteit Bouwkunde TU Delft.

Ontwerp is politiek

Gaat de Nederlandse kiezer op 9 juni naar de stembus voor de landelijke verkiezingen, Vanstiphout wijdt de jongste leerstoel van de Faculteit Bouwkunde in met zijn stelling dat ontwerp niet naast de politiek staat; evenmin dat zij ‘van’ de politiek is. Ontwerp ís politiek. Dit is dan ook hét moment voor een oproep: ontwerpers en politici moeten – na een jarenlange vervreemding – weer nader tot elkaar komen.

Politiek is ontwerp

Op 9 juni kiest Nederland wie ons land mag gaan regeren in een periode waarin ongekend grote beslissingen over economie, wonen, segregatie en ecologie moeten worden genomen. Nederland lijkt een keerpunt te hebben bereikt, waarbij consensus niet langer werkt. De economie dwingt tot bezuinigingen en bezuinigingen dwingen tot keuzes, ook ruimtelijke keuzes. Of we het willen of niet, Nederland zal opnieuw worden ingericht. Politiek ís op dit moment meer dan ooit ontwerp, en ontwerp meer dan ooit politiek.

Maatschappelijke opgaven zijn stedelijke opgaven

Meer dan 50% van de wereldbevolking woont in steden, wat betekent dat de hedendaagse maatschappelijke opgaven zich per definitie ruimtelijk en stedelijk manifesteren. Bij vrijwel alle crises die nu het politieke debat beheersen, zien we een relatie met de stad: ecologische crisis, integratie of segregatie van bevolkingsgroepen en het effect van de financiële crisis op de woningmarkt.

Wereldverbeteraar

In Nederland geloven wij niet meer in de maakbaarheid van de samenleving en is de stedenbouwer in veel gevallen een gedienstige procesmanager geworden. Toch zien we dat in de rest van de wereld nog steeds grootschalige en ingrijpende projecten worden gepland en uitgevoerd om zo de meest urgente maatschappelijke problemen te verhelpen. Compleet nieuwe steden in China, India en de Golfstaten, integrale vernieuwing van krimpende steden als Detroit, plannen om heel Europa een nieuw energienetwerk te geven. Pogingen om orde en infrastructuur aan te brengen in de slums die een zeer groot deel van de wereldbevolking huisvesten.

Proactievere houding

In Nederland ligt er echter ook een enorme opgave om steden en regio’s groener, ondernemender, eerlijker, aantrekkelijker en ‘slimmer’ te maken. Waarom laten wij dat hier over aan de toevallige gevolgen van marktwerking en decentralisatie? Waarom neemt de overheid hier geen proactievere en intelligentere houding aan?

Heeft het beleid voor de integrale verbetering van achterstandswijken in Nederland, met al zijn ideeën van lokale coalities van corporaties en gemeenten, wel het gewenste resultaat gehad?

Nederland gidsland

Ook in Nederland is behoefte aan een stedenbouwkundig ontwerp en een ruimtelijk beleid dat vertrekt vanuit echte maatschappelijke opgaven en de echte verschillen die tussen plekken bestaan. In een maatschappij waarin ruimtegebruik een steeds belangrijkere rol gaat spelen, is het niet meer dan normaal dat Nederland zijn traditionele rol als gidsland op het gebied van maatschappelijke stedenbouw en architectuur weer op zich neemt.

Design as Politics: een eerste stap in de goede richting

De instelling van de Leerstoel Design as Politics aan de Faculteit Bouwkunde TU Delft is een kleine maar belangrijke stap in de richting van de nieuwe pioniersrol van Nederland. Door middel van publicaties, onderwijs, lezingen, columns en tentoonstellingen, zal de leerstoel Ontwerp en Politiek de komende jaren, internationaal en nationaal, het debat over de maatschappelijke rol van architectuur en stedenbouw, op beslissende wijze proberen te beïnvloeden.

- - - - - - - - - -

Commentaar

Zelf vond ik het bijzonder interessant hoe hij de stedenbouwkundige ontwikkeling inbedt binnen de historisch emancipatorische ontwikkelingslijnen; de sociaal culturele ontwikkeling. Van de beweging die afschaffing van de slavernij eiste via het vrouwenstemrecht, het topdown model van Jane Jacobs naar de hervormingsideeën van Jan Schaeffer.

Nieuw ontwikkelde steden kregen historische karakteristieken aangemeten, van model tuinstad tot ville radieuse, maar verwerden tot starre instituten en technologische paradigma’s. Zelfs kraken werd geïnstitutionaliseerd.

Ruimtelijk ontwerpen blijkt controversieel, wat in de politieke arena leidt tot allerlei debatten. Hieruit mag men concluderen dat de stad niet maakbaar is, in tegenstelling tot wat we lang hebben gedacht.

VROM wil herstructureren, want er is (te) veel verrommeling. Wat we doen is onzichtbaar: er is een overdaad aan vele kleinschalige opgaven, maar een totaalvisie ontbreekt. Door krimp enerzijds en groei anderzijds worden stedenbouwers voor nieuwe uitdagingen gesteld; we hebben te maken met de grootste make-over van de stad. Als we nu niet ingrijpen is dat een gemiste kans. Ontwikkelingen waar we ook in Almere mee geconfronteerd worden.

Vanstiphout noemt een vijftal pakkende voorbeelden van stadshervormingsplannen die in mei en juni 2010 in de media, internationaal zijn gelanceerd. Dit lijken bijzondere plannen, maar zijn feitelijk ‘herhalingen van vroeger’. In al deze plannen gaat het niet om de plannen zelf, maar lijken het instrumenten om politieke plannen te bereiken (Duivesteijn, Sarkozy)

Hebben we dan niets geleerd van de plannen van vroeger? Nee. Juist daarom is deze leerstoel van belang, om zelf weer het heft in handen te nemen en met de lessen uit het verleden, de steden van nu te her/ontwikkelen.

Vanstiphout is krachtig in zijn uitspraken en stelt dat, met de grote diversiteit van de huidige generatie studenten, die een afspiegeling zijn de samenleving, de gelegenheid moet worden aangegrepen om juist nu het heft weer in handen te nemen.

Odette Breijinck, 16 juni 2010